Hoogbegaafd naar de middelbare school


9 mei 2017
Het Talentenlab
Hoogbegaafd naar de middelbare school

Hoogbegaafde kinderen staan in de bovenbouw van de basisschool vaak te springen om naar het voortgezet onderwijs te gaan. Eindelijk leuke vakken, eindelijk interessante lesstof, eindelijk onderwijs ‘op niveau’. Helaas valt de realiteit soms nogal tegen, en wat hoor je dan al gauw? ‘SAAI!’

Wanneer we willen dat hoogbegaafde kinderen succesvol worden op de middelbare school, is het in de eerste plaats belangrijk om een aantal valkuilen te onderkennen:

Inspanning
Veel hoogbegaafde kinderen doorlopen de basisschool zonder veel problemen. Zeker wanneer het onderwijsaanbod (te) gemakkelijk is, behalen ze over het algemeen goede cijfers en scores zonder dat ze daar veel inspanning voor hoeven leveren. Wanneer ze op het voortgezet onderwijs dan ineens zes bladzijden Engelse woordjes uit hun hoofd moeten leren en in dezelfde week ook nog een proefwerk wiskunde hebben en een boekverslag moeten schrijven, wordt hard werken een noodzaak. Kinderen die dit niet gewend zijn, vinden het vaak erg moeilijk om zich hieraan over te geven.

Leren
Wanneer je je nooit hebt hoeven inspannen voor school, is het logisch dat je ook niet hebt geleerd hoe je moet leren. Op de basisschool is één keer horen of overlezen voor hoogbegaafde kinderen vaak genoeg om iets te begrijpen en te onthouden. Op de middelbare school komt hier vaak meer bij kijken. Als je nooit hebt geleerd hoe je een samenvatting moet maken, hoe je woordjes moet stampen of hoe je een effectieve planning maakt, dan gaat het leerproces niet meer vanzelf. Het risico is groot dat kinderen hierop vastlopen en hun eerste onvoldoendes gaan halen. Helaas zie je dan vaak gebeuren dat ze dit niet wijten aan een gebrek aan leervaardigheden, maar dat ze gaan geloven dat ze het gewoon niet kunnen of slecht zijn in een bepaald vak.

Motivatie
Vaak vormen kinderen zich een beeld van de verschillende schoolvakken dat niet overeenkomt met de werkelijkheid. Frans kunnen spreken is bijvoorbeeld ontzettend leuk, maar ellenlange woordenlijsten en lastige grammaticaregels uit je hoofd leren blijkt heel wat minder interessant. Zeker wanneer het tempo van de lessen laag ligt, kan dit leiden tot motivatieverlies. Daarnaast zorgt het feit dat hoogbegaafde kinderen van nature zeer nieuwsgierig en leergierig zijn, er niet automatisch voor dat ze school ook geweldig vinden. Wanneer hun passies en interesses op heel andere gebieden liggen, is het vaak lastig om motivatie op te brengen voor (‘saaie’) schoolvakken.

Vaardigheden
De belangrijkste valkuil is dat hoogbegaafde kinderen vaak bepaalde essentiële vaardigheden missen. Het gaat dan over basisvaardigheden als doorzetten als het moeilijk wordt, fouten durven maken, geconcentreerd kunnen werken, hulp durven vragen, tegenslagen kunnen verwerken, enzovoort. Het zijn vaardigheden die ze vaak niet aangeleerd hebben, omdat ze ze gewoonweg nooit nodig hebben gehad. Hoe kun je doorzettingsvermogen opbouwen wanneer je nooit werk hebt gehad waarbij het nodig was dat je doorzette? Hoe kun je je leren concentreren wanneer je iedere opdracht die je krijgt snel en zonder veel aandacht tot een goed einde brengt?

Doordat er veel valkuilen zijn voor hoogbegaafde kinderen die naar het voortgezet onderwijs gaan, ligt onderpresteren op de loer. Deze kinderen hebben cognitief gezien wellicht een voorsprong, maar kunnen tegelijkertijd belemmeringen ervaren die ervoor zorgen dat ze op school niet (kunnen) laten zien wat ze in huis hebben. Dit leidt nogal eens tot veel frustratie. Kinderen begrijpen niet waarom het niet lukt op school en gaan vaak twijfelen aan hun intelligentie. Ouders en docenten zitten regelmatig met hun handen in het haar en voelen zich onmachtig wanneer ze een getalenteerd kind vast zien lopen. Daarom hieronder een aantal adviezen.

Voorbereiding
Wees voorbereid op wat het kind te wachten staat wanneer hij de overstap maakt naar het voortgezet onderwijs. Je bewust zijn van de valkuilen die er voor hoogbegaafde kinderen bestaan, is de eerste stap. Praat hierover met het kind, zodat ook hij weet wat hij mogelijk kan verwachten.

Samen
Maak het kind duidelijk dat hij het niet alleen hoeft te doen en te kunnen. Zorg ervoor dat hij het gevoel heeft dat hij er niet alleen voor staat en laat hem er van het begin af aan aan wennen dat anderen zich met hem ‘bemoeien’.

Plannen
Leer het kind vanaf dag één goede planningen maken. Dat houdt onder andere in dat je meerdere herhalingsmomenten inplant bij leerwerk, dat je je laat overhoren wanneer je proefwerken hebt en dat je van tevoren inschat hoeveel tijd je aan ieder onderdeel kwijt zult zijn. Een goede planning zorgt ervoor dat kinderen het overzicht behouden en voorkomt bijvoorbeeld het overbekende uitstelgedrag.

Leren leren
Leer het kind leren door hem verschillende studievaardigheden aan te bieden. Laat hem bijvoorbeeld ontdekken hoe je op een handige manier woordjes leert met behulp van onlineprogramma’s als WRTS, leer hem samenvatten en laat hem ervaren dat je regels en formules niet alleen moet leren, maar ook moet oefenen. En niet te vergeten: leer hem dat lezen geen leren is!

Keep calm
Raak niet in paniek bij de eerste onvoldoendes. Zorg ervoor dat je altijd een positieve houding behoudt en bespreek met het kind wat hij anders zou kunnen doen. Laat hem zelf bedenken hoe hij zaken op een andere manier kan aanpakken. Werkt dit plan niet?

Dan bedenk je gewoon een nieuw plan. Het gaat erom dat je vertrouwen houdt in het kind en de verantwoordelijkheid bij hem laat liggen. Word niet boos als je ziet dat hij nog aan het worstelen is met zijn nieuwe gedrag en blijf hem ondersteunen.

Prijzen
Geef het kind voldoende complimenten, waarbij je je niet richt op resultaten en cijfers, maar op het proces dat hij doormaakt. Prijs hem om zijn doorzettingsvermogen, om de inspanning die hij levert en om de goede plannen die hij maakt. Daarmee geef je voortdurend de boodschap: het gaat niet om de beste zijn, maar om steeds een beetje beter worden.

Aanbod
Het is essentieel dat het onderwijsaanbod op de middelbare school goed afgestemd is op hoogbegaafde leerlingen. Deze kinderen hebben onder andere behoefte aan gecompacte lessen en verrijkingsopdrachten, waarbij ze samen met ontwikkelingsgelijken bezig zijn met nuttige en leerzame activiteiten. Ook hebben ze docenten nodig die deskundig zijn, hoge verwachtingen hebben en activerend lesgeven.

Door gebruik te maken van bovenstaande adviezen, geef je een hoogbegaafd kind dat de overstap maakt naar het voortgezet onderwijs, een vliegende start en help je hem het beste uit zijn bijzondere talenten te halen.